W ramach cyklu wpisów dotyczących zapisów regulaminu studiów warto nieco przybliżyć zagadnienia związane z przenoszeniem, zwłaszcza w kontekście zmiany uczelni, kierunku studiów, czy formy studiów. Ale skoro mowa o przenoszeniu to nie można nie wspomnieć o przenoszeniu osiągnięć studentów, w tym także punktów ECTS i przypomnieć, jak zmieniały się przepisy w tym zakresie w ostatnich kilkunastu latach.
W świetle aktualnie obowiązującej ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce przenoszenie i uznawanie punktów ECTS, a także zmiana kierunku studiów i formy studiów uznawane są za podstawowe prawa studenckie (zob. art. 85 ust. 1 pkt 1, 4 i 5 ustawy PSWiN), którego powinny odbywać się zasadach określonych w regulaminie studiów. Jak wskazano w przewodniku po systemie szkolnictwa wyższego i nauki opracowanym w 2019 r. przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego uregulowanie zasad realizacji tych praw w regulaminie studiów jest dla uczelni obligatoryjne, co oznacza, że uczelnie nie powinny pomijać tych kwestii w regulaminie studiów. Z kolei zmiana uczelni została zakwalifikowana jako jeden ze sposób przyjęcia na studia (zob. art. 69 ust. 1 pkt 3 ustawy PSWiN).
Pojawia się jednak w praktyce sporo wątpliwości, bo właściwie nie wiadomo, co kryje się pod tymi pojęciami. Warto zatem nieco przyjrzeć się szczegółom.
Ustawa z 2005 r.
Na gruncie poprzednio obowiązującej ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce z 2005 r. kwestie związane z przenoszeniem były przedmiotem regulacji powszechnie obowiązujących, zarówno na poziomie ustawowym, jak i na poziomie rozporządzeń wykonawczych. Art. 171 ust. 3 przewidywał, że student może przenieść się z innej uczelni, w tym także zagranicznej, za zgodą kierownika podstawowej jednostki organizacyjnej uczelni przyjmującej (czyli dziekana wydziału), wyrażoną w drodze decyzji, jeżeli wypełnił wszystkie obowiązki wynikające z przepisów obowiązujących w uczelni, którą opuszcza.
Z kolei, art. 165 ustawy PSW z 2005 r. przewidywał rozwiązania dotyczące przenoszenia osiągnięć, przy czym posługiwano się pojęciem „przenoszenia i uznawania zajęć”, a nie przenoszeniem i uznawaniem punktów ECTS.
Otóż, co do zasady to ustawa PSW z 2005 r. przewidywała, że to regulamin studiów uwzględniać miał zasady przenoszenia i uznawania zajęć zaliczonych przez studenta w jednostce organizacyjnej uczelni macierzystej lub w innej uczelni, w tym zagranicznej. Studentowi przenoszącemu zajęcia zaliczone w uczelni innej niż macierzysta, w tym zagranicznej, należało ponadto przypisać taką liczbę punktów ECTS, jaka była przypisana efektom kształcenia uzyskiwanym w wyniku realizacji odpowiednich zajęć i praktyk w jednostce przyjmującej.
Ustawa przewidywała również, że warunkiem przeniesienia zajęć zaliczonych w innej jednostce organizacyjnej uczelni macierzystej albo poza uczelnią macierzystą, w tym w uczelni zagranicznej, w miejsce punktów przypisanych zajęciom i praktykom określonym w planie studiów i programie kształcenia, było stwierdzenie zbieżności uzyskanych efektów kształcenia, w trybie określonym w regulaminie studiów. Ustawa również wskazywała, że jeden punkt ECTS odpowiada efektom kształcenia, których uzyskanie wymagało od studenta średnio 25–30 godzin pracy, przy czym liczba godzin pracy studenta obejmuje zajęcia organizowane przez uczelnię, zgodnie z planem studiów, oraz jego indywidualną pracę.
Warto jednak dodać, że kiedy poprzednio obowiązująca ustawa wchodziła w życie w art. 165 znajdował się ust. 3, który dawał ministrowi właściwemu do spraw szkolnictwa wyższego kompetencje do wydania rozporządzenia, w którym należało określić warunki oraz tryb przenoszenia zajęć zaliczonych przez studenta, w tym wyrażonych w punktach ECTS, mając na uwadze konieczność zapewnienia kontynuacji kształcenia, przyjmując minimalną liczbę 30 punktów ECTS wymaganą do zaliczenia semestru.
I tak, pierwsze rozporządzenie w tym zakresie zostało wydane 3 października 2006 r. – było to rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia w sprawie warunków i trybu przenoszenia osiągnięć studenta (Dz. U. z 2006 r. Nr 187 poz. 1385), które weszło w życie 1 stycznia 2007 r.
Po bliższej lekturze jego treści okazuje się jednak, że nie dotyczyło ono wyłącznie warunków i trybu przenoszenia osiągnięć studentów, lecz bardziej skupiało się na kwestiach podstawowych związanych z dopiero co w wprowadzanym w Polsce systemem akumulacji punktów ECTS. Wskazano w nim, że osiągnięcia studenta będą wyrażane za pomocą punktów zaliczeniowych (tzw. punktów ECTS) i że jeden punkt ECTS miał odpowiadać efektom kształcenia, których uzyskanie wymaga od przeciętnego studenta 25-30 godzin pracy. Przeciętna liczba godzin pracy studenta miała obejmować zarówno zajęcia organizowane przez uczelnię zgodnie z planem studiów i programem nauczania, jak i jego indywidualną pracę.
Wskazano w nim także aktywności studenckie, za które należało przyznawać punkty ETCS:
1) zaliczenie każdego z przedmiotów oraz praktyk przewidzianych w planie studiów;
2) przygotowanie pracy dyplomowej, zgodnie ze standardem kształcenia;
3) przygotowanie do egzaminu dyplomowego, zgodnie ze standardem kształcenia.
Student miał uzyskiwać punkty ECTS przypisane danemu przedmiotowi, jeżeli spełnił wszystkie, określone w planie studiów i programie nauczania, wymagania oraz osiągnie założone efekty kształcenia.
Określono wówczas, że liczba punktów ECTS przewidziana planem studiów dla semestru miała wynosić od 27 do 33, zaś dla roku akademickiego – nie mniej niż 60, przy czym uzyskana ocena końcowa nie miała mieć wpływu na wysokość tej liczby.
W rozporządzeniu postanowiono także, że warunkiem uzyskania wpisu na następny semestr lub rok studiów miało być uzyskanie liczby punktów wynikającej z planu studiów i programu nauczania, zgodnej z zasadami określonymi w regulaminie studiów.
Po raz pierwszy, w przepisach prawa powszechnie obowiązującego określono także liczbę punktów ECTS wymaganą do ukończenia studiów. I tak: dla studiów pierwszego stopnia miało to być 180-240 punktów ECTS, dla studiów drugiego stopnia – 90-120 punktów ECTS, zaś dla jednolitych studiów magisterskich – 270-360 punktów ECTS.
Jako ciekawostkę warto zwrócić uwagę na specjalną regulację dla studiów niestacjonarnych, zgodnie z którą jeśli czas trwania tych studiów miał być dłuższy niż czas trwania odpowiednich studiów stacjonarnych, to całkowita liczba punktów przewidzianych planem studiów niestacjonarnych miała być równa liczbie punktów przewidzianych planem odpowiednich studiów stacjonarnych, zaś liczba punktów przewidzianych planem studiów dla semestru i roku akademickiego studiów niestacjonarnych miała ulec odpowiedniemu zmniejszeniu.
Jak widać, powyższe regulacje niewiele miały wspólnego z istotą „przenoszenia osiągnięć” – raczej wprowadzały standardy związane z przyznawaniem i uzyskiwaniem punktów ECTS w ramach planów i programów studiów obowiązujących na poszczególnych kierunkach.
Dopiero przepisy § 6 i § 7 ww. rozporządzenia z 2006 r. regulowały zasady przenoszenia osiągnięć przewidując, że punkty ECTS, uzyskane poza uczelnią macierzystą, uznawane będą bez ponownego sprawdzenia osiągnięcia założonych efektów kształcenia, jeżeli kształcenie odbywało się zgodnie z porozumieniem o realizacji programu kształcenia, zawartym pomiędzy obiema uczelniami. Powyższe zasady mogły więc dotyczyć przede wszystkim osób wyjeżdżających do uczelni partnerskich w ramach programów wymiany studenckiej, które przed wyjazdem przeważnie zobowiązane były uzyskać z uczelni partnerskiej tzw. learning agreement (czyli porozumienie w sprawie realizacji programu), która musiała także zaakceptować uczelnia macierzysta studenta, zaś po powrocie zaliczone przedmioty i uzyskane w związku z tym punkty ECTS miały być uwzględniane i zaliczane na poczet programu studiów obowiązującego w uczelni macierzystej (tej wysyłającej studenta do odbycia części studiów zagranicą) na podstawie tzw. transkyptu czy wykazu ocen (transcript of records).
W przypadku zaś zmiany uczelni punkty ECTS uzyskane poza macierzystą uczelnią mogły być uznawane w miejsce punktów z przedmiotów zawartych w planie studiów i wynikających ze standardów kształcenia (tych z 2007 r.) w przypadku zbieżności efektów kształcenia tych przedmiotów w obydwu uczelniach. Decyzję o uznaniu punktów ECTS w takich przypadkach miał podejmować z urzędu kierownik podstawowej jednostki organizacyjnej prowadzącej kształcenie (czyli dziekan wydziału), po zapoznaniu się z dokumentacją przebiegu studiów odbytych poza macierzystą uczelnią, przedłożoną przez studenta.
Powyższe rozporządzenie nie regulowało jednak, jak ma wyglądać przenoszenie osiągnięć w razie zmiany kierunku studiów w ramach tej samej uczelni – przyjmowano więc na zasadzie analogii powyższe zasady i warunki.
Powyższe rozporządzenie z 2006 r. wprowadzało także tzw. akumulację punktów ECTS przewidując, że student akumuluje punkty ECTS przypisane przedmiotom przewidzianym w planie studiów i programie nauczania oraz przedmiotom fakultatywnym, wybieranym na zasadach określonych w regulaminie studiów, a także przedmiotom zaliczonym poza macierzystą uczelnią, w tym w uczelniach zagranicznych, w sposób określony w § 6.
To rozporządzenie w niezmienionym kształcie obowiązywało do 1 października 2011 r., kiedy to weszło w życie nowe rozporządzenie je zastępujące – rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 14 września 2011 r. w sprawie warunków i trybu przenoszenia zajęć zaliczonych przez studenta (Dz. U. z 2011 r. Nr 201 poz. 1187), także wydane na podstawie art. 165 ust. 3 ustawy PSW z 2005 r., przy czym do kwestii przenoszenia osiągnięć podchodziło już w nieco odmienny sposób, ponieważ większość przepisów poprzednio obowiązującego rozporządzenia w kwestii zasad przypisywania i akumulowania punktów ECTS została wprowadzono do ustawy, na mocy nowelizacji tzw. nowelizacji marcowej z 2011 r. (zob. ustawa z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz. U. z 2011 r. nr 84 poz. 455)
1 października 2011 r. weszło w życie w życie także inne rozporządzenie MNiSW z dnia 19 lipca 2011 r. w sprawie warunków, jakim muszą odpowiadać postanowienia regulaminu studiów w uczelniach (Dz. U. z 2011 r. nr 160 poz. 958), które wskazywało m.in. że stosowane metody wyrażania osiągnięć studenta zgodnie z Europejskim Systemem Transferu i Akumulacji Punktów (ECTS) oraz przenoszenie i uznawanie zajęć zaliczonych przez studenta mają być przedmiotem postanowień regulaminu studiów.
W zapisach rozporządzeniach w sprawie warunków i trybu przenoszenia zajęć zaliczonych przez studenta z 2011 r. pozostały więc jedynie zapisy przewidujące, że przenoszenie zajęć zaliczonych przez studenta ma umożliwić kontynuację kształcenia w jednostce organizacyjnej uczelni, do której student się przenosi, zwanej „jednostką przyjmującą”. Zaś samo przenoszenie zajęć miało odbywać się z uwzględnieniem warunków obowiązujących już poprzednio, czyli uzyskanie przez studenta zakładanych efektów kształcenia oraz otrzymanie nie mniej niż 30 punktów ECTS za zaliczenie każdego semestru. Także przyjmowano, że jeden punkt ECTS odpowiadać miał efektom kształcenia, których uzyskanie wymagało od studenta średnio 25-30 godzin pracy, przy czym liczba godzin pracy studenta, podobnie jak poprzednio, miała obejmować zajęcia organizowane przez uczelnię, zgodnie z planem studiów, oraz jego indywidualną prac. Ponadto, punkty ECTS należało przypisywać za:
a) zaliczenie każdego z zajęć i praktyk przewidzianych w programie kształcenia, przy czym liczba punktów ECTS nie miała zależeć od uzyskanej oceny, a warunkiem ich przyznania było spełnienie przez studenta wymagań dotyczących uzyskania zakładanych efektów kształcenia potwierdzonych zaliczeniem zajęć lub praktyk,
b) przygotowanie i złożenie pracy dyplomowej lub przygotowanie do egzaminu dyplomowego, zgodnie z programem kształcenia;
c) student otrzymać miał w jednostce przyjmującej taką liczbę punktów ECTS, jaka była przypisana efektom kształcenia uzyskiwanym w wyniku realizacji odpowiednich zajęć i praktyk w tej jednostce.
Decyzję o przeniesieniu zajęć podejmować miał nadal kierownik jednostki przyjmującej, ale już nie z urzędu, lecz na wniosek studenta, po zapoznaniu się z przedstawioną przez studenta dokumentacją przebiegu studiów odbytych w innej jednostce organizacyjnej uczelni macierzystej albo poza uczelnią macierzystą.
Podejmując decyzję o przeniesieniu zajęć, kierownik jednostki przyjmującej zobowiązany był uwzględnić efekty kształcenia uzyskane w innej jednostce organizacyjnej uczelni macierzystej albo poza uczelnią macierzystą w wyniku realizacji zajęć i praktyk odpowiadających zajęciom i praktykom określonym w planie studiów i programie kształcenia na kierunku studiów, na którym student studiował.
Doprecyzowano wreszcie przenoszenie zajęć zaliczonych w innej jednostce organizacyjnej, wskazując, że warunkiem zaś przeniesienia zajęć zaliczonych w innej jednostce organizacyjnej uczelni macierzystej albo poza uczelnią macierzystą, w tym w uczelniach zagranicznych, w miejsce punktów przypisanych zajęciom i praktykom określonym w planie studiów i programie kształcenia było stwierdzenie zbieżności uzyskanych efektów kształcenia, w ww. trybie.
Sprawy dotyczące przenoszenia osiągnięć, wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia w życie rozporządzenia, miały być rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych.
W kolejnym rozporządzeniu wykonawczym MNiSW z dnia 25 września 2014 r. w sprawie warunków, jakim muszą odpowiadać postanowienia regulaminu studiów w uczelniach (Dz.U. z 2014 r. poz. 1302), podobnie jak poprzednim przewidziano, że postanowienia regulaminu studiów mają uwzględniać m.in. stosowane metody wyrażania osiągnięć studenta zgodnie z Europejskim Systemem Transferu i Akumulacji Punktów (ECTS) oraz warunki przenoszenia i uznawania zajęć zaliczonych przez studenta w jednostce organizacyjnej uczelni macierzystej lub w innej uczelni, w tym zagranicznej, zgodnie z zasadami systemu przenoszenia osiągnięć.
Ostatecznie, przepis ust. 3 w art. 165, został uchylony w 2016 r. na podstawie ustawy z dnia 23 czerwca 2016 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r. poz. 1311), która weszła w życie 1 października tego samego roku, ze względu na chęć i dążenie ówczesnych władz resortu szkolnictwa wyższego do odciążenia m.in. szkolnictwa wyższego od nadmiernych obowiązków o charakterze biurokratycznym (zob. druk 566 https://www.sejm.gov.pl/Sejm8.nsf/druk.xsp?nr=556).
Tym samym, ww. rozporządzenie w sprawie warunków i trybu przenoszenia zajęć zaliczonych przez studenta z 2011 r. przestało obowiązywać i uczelnie nie do końca wiedziały, jakie regulacje w tym zakresie powinny obowiązywać i jak należy przenosić i uznawać osiągnięcia studentów.
W kolejnym wpisie poruszymy więc problem przenoszenia i uznawania osiągnięć studentów na gruncie obecnych przepisów.
Aleksandra Matukin-Szumlińska
Data publikacji: 10 kwietnia 2025 r.