W związku pojawiającymi się w praktyce uczelnianej przypadkami zmiany uczelni, kierunku studiów, czy też formy studiów, uznaliśmy że warto pochylić się na ten temat także w kontekście przenoszenia osiągnięć studentów. W niniejszym wpisie chcielibyśmy się więc skupić na tych kwestiach.
W świetle aktualnie obowiązującej ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce przenoszenie i uznawanie punktów ECTS, a także zmiana kierunku studiów i formy studiów uznawane są za podstawowe prawa studenckie (zob. art. 85 ust. 1 pkt 1, 4 i 5 ustawy PSWiN), którego powinny odbywać się zasadach określonych w regulaminie studiów. Jak wskazano w przewodniku po systemie szkolnictwa wyższego i nauki opracowanym w 2019 r. przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego uregulowanie zasad realizacji tych praw w regulaminie studiów jest dla uczelni obligatoryjne, co oznacza, że uczelnie nie powinny pomijać tych kwestii w regulaminie studiów. Z kolei zmiana uczelni została zakwalifikowana jako jeden ze sposób przyjęcia na studia (zob. art. 69 ust. 1 pkt 3 ustawy PSWiN). Ustawa nie rozstrzyga jednak kto konkretnie i w jakim trybie powinien podjąć decyzję w tym zakresie. Oczywiście, zawsze można skorzystać z zasad ogólnych określonych w art. 23 ustawy, który przewiduje domniemanie kompetencji rektora. Mało kto chyba jednak zdroworozsądkowo w uczelni zakłada, że o zmianie uczelni, kierunku, czy formy studiów będzie zawsze decydował rektor. Przeważnie w uczelniach decyzje w tych sprawach podejmują dziekani wydziałów albo upoważnieni prodziekani albo kierownicy jednostek podstawowych.
Elementem nierozerwalnie związanym z procesem przeniesienia, zmiany kierunku studiów lub formy studiów albo realizacją części studiów poza uczelnią macierzystą, w szczególności w ramach programów wymiany studenckiej, jest także przenoszenie osiągnięć studentów. Stanowi ono bez wątpienia jedno z podstawowych praw studenta – w katalogu określonym w art. 85 wskazuje się, że student ma prawo m.in. do przenoszenia i uznawania punktów ECTS, zmiany kierunku studiów, a także do przeniesienia na studia stacjonarne albo niestacjonarne, na zasadach określonych w regulaminie studiów.
Aktualnie nie ma jednak szczegółowych regulacji, które określałyby jak należy postępować w tym sprawach.
Obecnie w praktyce uczelnianej w kwestii zmiany uczelni, kierunku, czy formy studiów obserwuje się różne rozwiązania, przykładowo:
1) przeniesienie wyłącznie w trybie rekrutacji i uznanie dotychczasowych osiągnięć na podstawie przepisów regulaminu studiów;
2) przeniesienie i uznanie dotychczasowych osiągnięć wyłącznie na podstawie przepisów regulaminu studiów;
3) przeniesienie w trybie quasi-rekrutacyjnym, niezależnym od zapisów rekrutacyjnych. W tym przypadku uczenia określa specjalne wewnętrzne regulacje dotyczące zmiany uczelni, zaś kwestii trybu per analogiam stosuje się przepisy art. 72 i wówczas takie postępowanie, jako postepowania w sprawie przyjęcia na studia, prowadzi albo rektor albo komisja; przeniesienie z innej uczelni następuje w drodze wpisu na listę studentów, zaś odmowa przyjęcia na studia w takim trybie następuje w drodze decyzji administracyjnej, którą mogą podpisywać przewodniczący komisji, a od decyzji komisji przysługuje odwołanie do rektora. Zmiana kierunku i formy studiów oraz uznanie osiągnięć odbywa się na podstawie przepisów regulaminu studiów.
Przepisy nie precyzują zasad dotyczących przenoszenia osiągnięć, milczą także w kwestii minimalnej liczby punktów ECTS wymaganej do zaliczenia semestru. Jedyną minimalną liczbę punktów warunkującą ukończenie studiów i uzyskanie dyplomu ukończenia studiów wyższych wskazuje przepis art. 76 ust. 1 PSWiN. Śladowa regulacja pojawia się także w art. 67 ust. 2 i 3 ustawy PSWiN, które powielają wcześniejsze regulacje znane z rozporządzenia z 2006 r., tzn. punkty ECTS stanowią miarę średniego nakładu pracy studenta niezbędnego do uzyskania efektów uczenia się, zaś punkt ECTS odpowiada 25–30 godzinom pracy studenta obejmującym zajęcia organizowane przez uczelnię oraz jego indywidualną pracę związaną z tymi zajęciami.
Jakie warunki należy spełnić, aby przenieść się z innej uczelni, albo zmienić kierunek albo formę studiów?
Jak wskazałam wcześniej, uczelnie kwestie przenosin czynią przedmiotem odpowiednich zapisów w swoich regulaminach studiów. Student może przenieść się z innej uczelni albo zmienić kierunek studiów, czy formę studiów przeważnie za zgodą dziekana wydziału, do którego student zamierza się przenieść, o ile wypełnił wszystkie obowiązki wobec uczelni i wydziału, który opuszcza, w szczególności gdy zaliczył wszystkie przewidziane dotychczas programem studiów zajęcia czy przedmioty.
Czasem pojawiają się także zapisy wymagające zgody dziekana wydziału uczelni, którą student opuszcza. W mojej ocenie taka regulacja nie ma większego sensu, ponieważ w dobie nasilającego się niżu demograficznego, mało która uczelnia wyrazi zgodę na jej opuszczenie przez studenta.
Jeśli jednak zakładamy, że zmiana uczelni ma dotyczyć osoby, która posiada aktualnie status studenta (a zatem osoby skreślone nie mogą skorzystać z takiej możliwości z uwagi na brak statusu studenta), to może warto wprowadzić przepis, który będzie wymagał przynajmniej pisemnie potwierdzonej wiedzy władz uczelni czy wydziału, który student opuszcza np. w postaci zaświadczenia o statusie studenta.
Ponadto, niektóre regulaminy studiów przewidują ponadto, że student ma obowiązek poinformować swoją uczelnię/jednostkę macierzystą o planowanym zamiarze przeniesienia się na inną uczelnię albo zmianie kierunku.
W kwestii przeniesienia wiele uczelni ogranicza także te możliwości wskazując, że jest to dopuszczalne nie wcześniej niż po zaliczeniu pierwszego semestru, a czasem nawet po zaliczeniu pierwszego roku studiów. Wychodzi się bowiem słusznie z założenia, że przyjęcie na pierwszy semestr, czy rok studiów powinno następować wyłącznie w drodze rekrutacji na studia.
Ponadto, niektóre uczelnie jako warunek konieczny przeniesienia wskazują także minimalną średnią ocen na dotychczasowych studiach, np. 4.0 albo 4.5 albo przyjmują, że to dziekan wydziału przyjmującego może określić szczegółowe warunki i zasady zmiany uczelni bądź kierunku studiów, w szczególności w zakresie minimalnej średniej ocen.
Przeważnie uczelnie wskazują również, że przeniesienie stanowi kontynuację wcześniej rozpoczętych studiów i student po uzyskaniu zgody na zmianę nie może być cofnięty na wcześniej zaliczony już semestr studiów. W praktyce to jednak oznacza często konieczność uzupełniania różnic programowych.
Niektóre uczelnie wskazują także w swoich regulaminach, że przeniesienie się na ostatni semestr studiów nie jest dopuszczalne.
Zasadnym wydaje się także wprowadzenie do regulaminu studiów zapisów, które jasno rozstrzygną, że przypadku przeniesienia student będzie kontynuował kształcenie według programu studiów obowiązującego tych studentów, którzy odbywają studia na semestrze, od którego będzie możliwa kontynuacja studiów.
Jak powinno wyglądać przenoszenie osiągnięć studenta?
W przypadku zajęć zaliczonych na innym kierunku studiów albo poza uczelnią, w tym również na studiach zagranicznych, w wielu uczelniach znajdują zastosowanie następujące zasady dotyczące przenoszenia i uznawania osiągnieć i punktów ECTS:
1) punkty ECTS uznaje się bez ponownej weryfikacji efektów uczenia się, jeżeli kształcenie odbywało się zgodnie z porozumieniem zawartym pomiędzy uczelniami; w tym przypadku w suplemencie do dyplomu w pkt 4.3. wpisywane są przedmioty zrealizowane w innej uczelni i uznane na poczet kwalifikacji zgodnie z podpisanym przed wyjazdem studenta „Porozumieniem o programie zajęć” (czy tzw. learning agreement) i przywiezionym z uczelni partnerskiej „Wykazem zaliczeń” (czy tzw. Transcript of records); nazwy przedmiotów zrealizowanych w uczelniach partnerskich wpisywane są w oryginalnym brzmieniu zapisanym przez uczelnię partnerską w „Wykazie zaliczeń”, a oceny wpisywane są już po konwersji na lokalną skalę ocen, czyli skalę ocen stosowaną w uczelni wydającej dyplom; w suplemencie polsko- lub angielskojęzycznym można dodatkowo podać nazwę przedmiotu w tłumaczeniu na język suplementu;
2) w przypadku przeniesienia się z innej uczelni albo zmiany kierunku lub formy studiów punkty ECTS mogą zostać uznane w miejsce zajęć określonych w programie studiów w przypadku stwierdzenia zbieżności uzyskanych efektów uczenia się po zasięgnięciu zgody/opinii prowadzącego przedmiot/prowadzącego zajęcia;
– student może uzyskać taką liczbę punktów ECTS, jaka jest przypisana efektom uczenia się i odpowiednim elementom składowym programu studiów obowiązującego na kierunku studiów, na który student się przenosi;
– zajęcia zaliczone na uczelni/kierunku macierzystym nie uwzględnione i nie zaliczone na poczet programu studiów obowiązującego na kierunku studiów, na który student się przeniósł, mogą stanowić jedynie dodatkowe osiągnięcie studenta i fakultatywnie mogą być jedynie odnotowywane w punkcie 4.3. suplementu do dyplomu jako dodatkowe osiągnięcie;
– decyzje w przedmiocie przeniesienia i uznania określonych przedmiotów/zajęć czy modułów oraz punktów ECTS, a także decyzje o konwersji uzyskanych ocen na skalę ocen obowiązującą w uczelni podejmuje dziekan wydziału, w uzgodnieniu/po zasięgnięciu opinii osób prowadzących zajęcia/przedmioty przed wyrażeniem zgody na przeniesienie, po zapoznaniu się z przedstawioną dokumentacją przebiegu studiów z innego kierunku studiów albo uczelni;
– w suplemencie do dyplomu w pkt 4.3. w przypadku przeniesienia albo zmiany kierunku lub formy studiów uwzględniane są jedynie te przedmioty, które uznano i przeniesiono na poczet programu studiów obowiązującego na kierunku studiów, na który student się przeniósł;
– za zgodą dziekana wydziału w suplemencie do dyplomu w pkt 4.3. można uwzględnić przedmioty zaliczone na kierunku macierzystym studenta, które nie zostały uwzględnione i zaliczone na poczet programu studiów obowiązującego na kierunku studiów, na który student się przeniósł – w tym przypadku w pierwszej kolejności należy wymienić wszystkie zajęcia zaliczone na poczet obowiązującego programu studiów i podać sumaryczną liczbę punktów ECTS za te zajęcia, a dopiero następnie wypisać zrealizowane przedmioty dodatkowe. Te dwie kategorie przedmiotów należy wyraźnie rozróżnić, tak aby jasno wynikało, które przedmioty zostały zaliczone na poczet programu studiów, a które zrealizowano dodatkowo; należy również zaznaczyć, że oceny uzyskane za przedmioty dodatkowe (ponadprogramowe) nie są wliczane do średniej oceny ze studiów, ani do wyniku ukończenia studiów;
3) dziekan wydziału, na wniosek studenta, może uznać (przenieść) zajęcia zaliczone w ramach innej niż studia wyższe formy kształcenia wraz z uzyskaną liczbą punktów ECTS jako zajęcia nieobjęte programem studiów, po zapoznaniu się z dokumentacją umożliwiającą weryfikację osiągniętych efektów uczenia się oraz liczby punktów ECTS. Uzyskane oceny oraz punkty ECTS nie są uwzględniane przy zaliczeniu semestru studiów oraz do średniej ocen, ale są uwzględniane jako dodatkowe osiągnięcia studenta w suplemencie.
Co student powinien zrobić, aby zmienić uczelnię, kierunek, czy formę studiów?
Na pewno taka procedura powinna być inicjowana przez studenta w postaci wniosku na piśmie podpisanego przez studenta i skierowanego do właściwych władz uczelni np. dziekana wydziału uczelni/jednostki przyjmującej.
Wniosek powinien być uzasadniony i odpowiednio udokumentowany – do wniosku m.in. powinno być dołączone aktualne zaświadczenie potwierdzające status studenta na macierzystym kierunku studiów wraz z adnotacją, że jest ono wydawane na potrzeby przeniesienia się na studia oraz dokumenty poświadczające dotychczasowy przebieg studiów, m. in. potwierdzone za zgodność z oryginałem kart okresowych osiągnięć studenta albo wypis ocen albo karta przebiegu dotychczasowych studiów oraz program studiów zawierający zarówno efekty uczenia się kierunkowe, jak i efekty przedmiotowe, czy modułowe oraz karty/opisy/sylabusy dotychczas zaliczonych przedmiotów. Owa dokumentacja będzie bowiem miała kluczowe znaczenie w kwestii wyznaczenia ewentualnych różnic programowych.
Taki wniosek powinien być złożony na tyle wcześniej, aby właściwe władze uczelni mogły go rozpoznać w odpowiednim terminie i aby student mógł rozpocząć zajęcia zgodnie z kalendarzem organizacji roku akademickiego obowiązującego w danej uczelni – zgodnie z art. 66 zdanie pierwsze ustawy PSWiN rok akademicki trwa od dnia 1 października do dnia 30 września i dzieli się na 2 semestry. W związku z tym mojej ocenie decyzja dotycząca przeniesienia czy zmiany kierunku lub formy studiów nie powinna zapadać po rozpoczęciu zajęć w danym semestrze.
Różnice programowe
Wyrażając zgodę na przeniesienie bardzo często pojawiają się problem różnic programowych, czyli przedmiotów, zajęć lub modułów, które student zobowiązany będzie zaliczyć dodatkowo ze względu na przeniesienie się, czy zmianę kierunku lub formy studiów.
W mojej ocenie takie różnice powinny być wyznaczone przez osoby merytorycznie zaangażowane w proces kształcenia (władze dziekańskie, kierowników katedr, osoby odpowiedzialne za dany przedmiot czy prowadzących zajęcia). Nie jest zasadne, aby takie różnice były ustalane przed pracowników wsparcia administracyjnego (pracowników dziekanatów czy sekretariatów studenckich).
Warto także pamiętać, aby różnice programowe i terminy ich uzupełnienia zostały wyznaczone na piśmie najpóźniej w momencie wyrażania zgody na przeniesienie czy zmianę kierunku lub formy studiów.
Co z opłatą za różnice programowe w razie zgody na przeniesienie?
Często przy okazji wyznaczania różnic programowych pojawia się pytanie, czy uczelnia może żądać za to opłaty. Odpowiedź w tym zakresie będzie zależała od tego, czy jest to uczelnia publiczna czy niepubliczna i od tego, czy student studiuje w uczelni publicznej na studiach stacjonarnych czy niestacjonarne. Zgodnie bowiem z treścią art. 70 ust. 2 Konstytucji RP nauka w szkołach publicznych jest bezpłatna. Ustawa może dopuścić świadczenie niektórych usług edukacyjnych przez publiczne szkoły wyższe za odpłatnością. Takim wyjątkiem będzie więc art. 79 ust. 1 ustawy PSWiN uczelnia publiczna może pobierać opłaty za usługi edukacyjne związane z:
1) kształceniem na studiach niestacjonarnych;
2) powtarzaniem określonych zajęć na studiach stacjonarnych z powodu
niezadowalających wyników w nauce;
3) kształceniem na studiach w języku obcym;
4) prowadzeniem zajęć nieobjętych programem studiów;
5) kształceniem cudzoziemców na studiach stacjonarnych w języku polskim.
Powyższy katalog nie przewiduje więc jakiekolwiek opłaty za wyrównywanie różnic programowych w uczelniach publicznych. Jeśli zatem mamy do czynienia z uzupełnianiem różnic programowych na studiach stacjonarnych w uczelni publicznej z uwagi na braki w stosunku do aktualnie obowiązującego na danym kierunku studiów programu studiów, to nie ma prawnej możliwości, aby za taką usługę uczelnia publiczna mogła pobrać opłatę. Jeśli jednak mamy do czynienia z uzupełnianiem różnic programowych na studiach niestacjonarnych w uczelni publicznej, to w mojej ocenie taka opłata mogłaby być pobierana w przypadku gdy student zobowiązany jest zaliczyć moduł zajęć lub przedmiot dodatkowo ze względu na powstałe różnice pomiędzy aktualnym, a dotychczas realizowanym przez studenta programem studiów w razie przeniesienia się z innej uczelni, zmiany kierunku studiów lub formy studiów.
W jaki sposób należy udokumentować fakt przeniesienia?
Aktualnie obowiązująca ustawa PSWiN z 2018 r. nie precyzuje w jakiej formie powinna zapaść decyzja w sprawie przeniesienia czy zmiany kierunku lub formy studiów.
W mojej ocenie wiele zależy od tego, jakie rozwiązania dana uczelnia przyjęła w kwestii aktu prawnego, którym określa zasady w tym zakresie.
Jeśli przeniesienie odbywa się w trybie rekrutacji albo w tryie quasi-rekrutacyjnym, to wówczas zastosowanie będą znajdowały przepisy rekrutacyjne, tj. art. 72 ustawy PSWiN (wpis na listę studentów) oraz art. 323 ust. 1 pkt 6 ustawy PSWiN (decyzja administracyjna rektora w przypadku osób nieposiadających obywatelstwa polskiego).
Niektóre uczelnie wprost wskazują, że zgoda zawsze następuje w drodze decyzji dziekana. Wątpliwym jest jednak, czy musi ona przybrać charakter decyzji administracyjnej. Jeśli więc przeniesienie odbywa się wyłącznie na podstawie przepisów regulaminu studiów, to wówczas zgoda na przeniesienie powinna znaleźć odzwierciedlenie co najmniej na piśmie podpisanym przez upoważnione do tego władze uczelni.
Dokumentacja przebiegu studiów w razie przeniesienia
W przypadku przeniesienia się studenta do innej uczelni (warto dodać – polskiej uczelni), zgodnie z § 16 rozporządzenia MNiSW z dnia 28 września 2018 r. w sprawie studiów (t.j. Dz. U,. z 2023 r. poz. 2787) dokumenty z teczki akt osobowych, o których mowa w § 15 ust. 1 pkt 1, 2, 5 i 6, tj. dokumenty wymagane od kandydata na studia, dokumenty stanowiące podstawę przyjęcia na studia, karty okresowych osiągnięć studenta oraz decyzje dotyczące przebiegu studiów są przesyłane do uczelni, do której student się przeniósł, na wniosek tej uczelni, a nie przez studenta.
W uczelni, którą student opuścił, należy pozostawić się kopię pisma, przy którym przesłano dokumenty, oraz wykaz tych dokumentów, a w przypadku prowadzenia teczki akt osobowych studenta w postaci elektronicznej – kopię przekazanych dokumentów.
W przypadku przeniesienia z uczelni zagranicznej powyższe dokumenty powinny zostać bezwzględnie dołączone do wniosku – uczelnia zagraniczna nie ma bowiem obowiązku stosowania się do jakichkolwiek polskich regulacji.
Przy okazji składania dokumentów w ramach przeniesienia, na pewno warto ponownie zweryfikować wszystkie dane osobowe zawarte w nowo składanej i podpisywanej ankiecie osobowej.
Pojawia się więc wątpliwości, czy student, który uzyska zgodę na przeniesienie studiów powinien złożyć ślubowanie. Zgodnie bowiem z treścią art. 83 ustawy PSWiN osoba przyjęta na studia rozpoczyna studia i nabywa prawa studenta z chwilą złożenia ślubowania.
Skoro przeniesienie z innej uczelni stanowi jeden ze sposobów przyjęcia na studia, to uważam, że takie ślubowanie powinno ponownie zostać złożone.
W przypadku jednak zmiany kierunku w ramach tej samej uczelni, konieczność ponownego złożenia ślubowania może być wątpliwa. Przepisy ww. rozporządzenia nie rozstrzygają bowiem tej kwestii. Jeśli więc w uczelni teczka akt osobowych studenta jest w całości przekazywana do innej jednostki, to nie widzę sensu ponownego składania ślubowania. Jeśli jednak w teczce przekazywanej pomiędzy jednostkami nie znajduje się ślubowanie, to jestem zdania, że takie ślubowanie należy ponownie złożyć.
Po przeniesieniu się w dokumentacji przebiegu studiów oraz w systemie informatycznym do obsługi studiów warto odnotować:
1) dotychczasową nazwę wydziału (uczelni) i kierunku studiów oraz datę przeniesienia;
2) zaliczone tam moduły zajęć wraz z przyporządkowanymi im punktami ECTS, a uznane przez Dziekana Wydziału przyjmującego na zasadach określonych w uczelni, oraz łączną liczbę punktów ECTS uzyskaną do chwili przeniesienia;
3) urlopy od zajęć i powtarzane okresy studiów.
Skreślenie w razie przeniesienia albo zmiany kierunku lub formy studiów?
W związku z przeniesieniem się, zmianą kierunku lub formy studiów pojawia się wątpliwość w jaki sposób uczelnia, czy jednostka, którą student opuszcza powinna usunąć studenta z listy dotychczasowego kierunku studiów. Owa wątpliwość pojawia się dlatego, że aktualnie obowiązująca ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce nie przewiduje możliwości skreślenia z listy studentów z powodu przeniesienia albo zmiany kierunku lub formy studiów. Zamknięty katalog podstaw do skreślenia z listy studentów przewiduje art. 108.
Niektóre uczelnie praktykują skreślenie z listy studentów z powodu rezygnacji (zob. art. 108 ust. 1 pkt 2 ustawy PSWiN). Taka opcja byłaby możliwa jedynie w przypadku gdyby najpierw student uzyskał zgodę na przeniesienie, a dopiero potem złożył rezygnację na dotychczasowym kierunku studiów. Pytanie tylko, czy skoro jest już studentem innej uczelni czy innego kierunku studiów, to czy taka rezygnacja może być skuteczna.
Niektóre uczelnie praktykują tzw. wyrejestrowanie z listy studentów z uwagi na przeniesienie się do innej uczelni albo na inny kierunek studiów. W systemie informatycznym najczęściej jest to odnotowywane jako tzw. skreślenie techniczne.
Podsumowanie
Zmiana uczelni, kierunku, czy formy studiów oraz możliwość przeniesienia osiągnięć może być szansą dla studentów na ukończenie studiów i dalszy rozwój osobisty i zawodowy, w przypadku gdy pierwotnie wybrana, uczelnia, czy kierunek studiów z różnych przyczyn i względów okazał się niewłaściwy. Z kolei zmiana formy (przede wszystkim ze stacjonarnej na niestacjonarną) może być szansą na pogodzenie chęci zdobycia wykształcenia wyższego z życiem zawodowym i rodzinnym. Zaś przeniesienie osiągnąć (punktów ECTS, ocen, zaliczeń) może pozwolić studentom na kontynuację swojej edukacji bez konieczności rozpoczynania studiów od początku na pierwszym semestrze studiów. To także szansa dla studentów, którzy chcą dostosować ścieżkę edukacyjną do swoich potrzeb i planów zawodowych. Kluczowym elementem takiej zmiany jest przeniesienie dotychczasowych osiągnięć – zaliczonych przedmiotów, praktyk czy etapów studiów – na nową jednostkę.
Niestety, odejście studenta z uczelni, czy danej jednostki – niezależnie od tego, czy wynika ze zmiany uczelni, kierunku czy formy studiów – może wiązać się z pewnymi problemami dla uczelnie w postaci przykładowo utraty części subwencji w przypadku uczelnie niepublicznych – liczba studentów wpływa bowiem na wysokość subwencji przyznawanej przez ministerstwo, zaś spadek liczby studentów może oznaczać niższe finansowanie w kolejnym roku. Może to także prowadzić do problemów z optymalnym planowaniem zajęć i obciążeń dydaktycznych po stronie dydaktyków i osób prowadzących zajęcia ze studentami, szczególnie w przypadku małych grup czy specjalistycznych kierunków.
Dlatego z punktu widzenia uczelni istotne jest nie tylko właściwe właściwe zarządzanie procesem przenosin, nie tylko od strony formalnoprawnej i organizacyjnej, ale ważna jest także analiza przyczyn odejść i podejmowanie działań służących zwiększeniu retencji studentów.
Aleksandra Matukin-Szumlińska
Data publikacji: 16 kwietnia 2025 r.